Cinsel İşlev Bozuklukları

Cinsellik bedensel, ruhsal ve ilişkisel katmanları olan bir alandır. Bedensel sağlık, hormonlar, damar ve sinir sistemi, ilaçlar, psikolojik güvenlik, ilişki niteliği, kültürel mesajlar, beden algısı, mahremiyet, travma öyküsü ve kişinin kendilik değeri aynı sahnede buluşur. Klasik olarak cinsel yanıt istek, uyarılma, orgazm ve çözülme evreleriyle anlatılır. Ancak özellikle kadın cinselliğinde bu evreler her zaman doğrusal ilerlemez. Yakınlık, güven, bağlam, dokunma, zihinsel meşguliyet ve ilişki içi duygusal iklim belirleyici olabilir.

Cinsel sorun değerlendirilirken işlevin aksamasının yanında kişide sıkıntı yaratıp yaratmadığı, ilişkiyi etkileyip etkilemediği, süreklilik gösterip göstermediği ve tıbbi ya da ilişkisel bir bağlamı olup olmadığı da ele alınır.

İstek alanı: Cinsel istek azlığı, cinselliğe yönelik düşünce, fantezi, başlatma arzusu ya da cinsel yakınlığa açıklıkta belirgin azalma anlamına gelebilir. İstek azlığı her zaman sorun değildir. Sorun, kişinin bundan sıkıntı duyması ya da ilişki içinde belirgin zorlanma yaşamasıdır. Depresyon, stres, yorgunluk, ilişki çatışmaları, doğum sonrası dönem, menopoz, hormonlar, ilaçlar, travma ve kültürel suçluluk bu alanda rol oynayabilir.

Uyarılma alanı: Erkekte sertleşme güçlüğü, kadında cinsel uyarılma ve ıslanma yanıtında güçlük görülebilir. Sertleşme sorunları bazen performans kaygısı ile ilişkili olur. Bazen de diyabet, damar hastalığı, tansiyon, sigara, alkol, bazı ilaçlar ya da hormonal durumlar gibi tıbbi faktörlerin erken işareti olabilir. Bu nedenle tıbbi değerlendirme önemlidir.

Orgazm ve boşalma alanı: Erken boşalma, gecikmiş boşalma, boşalamama, kadın orgazm güçlüğü ve orgazmın doyum verici olmaması bu grupta ele alınır. Bu sorunlarda öğrenme öyküsü, performans baskısı, çiftin iletişimi, uyarılma biçimi, kaygı, beden farkındalığı, ilaçlar ve ilişki dinamikleri birlikte değerlendirilir.

Ağrı ve penetrasyon alanı: Genito pelvik ağrı ve penetrasyon güçlüğü, eski adlarla vajinismus ve disparoni alanlarını kapsayabilir. Penetrasyon sırasında ağrı, yoğun korku, kasılma, kaçınma ve kontrol kaybı hissi görülebilir. Bu durum "istemiyor" diye açıklanamaz. Çoğu zaman korku, kas yanıtı, öğrenilmiş beklenti, ağrı döngüsü, kültürel mesajlar, travma ya da tıbbi faktörler birlikte rol oynar.

Cinsel işlev bozuklukları biyopsikososyal bir çerçevede anlaşılmalıdır. Biyolojik etkenler arasında hormonlar, damar ve sinir sistemi, diyabet, kalp damar sağlığı, kronik ağrı, gebelik ve doğum sonrası dönem, menopoz, ilaçlar, alkol ve madde kullanımı sayılabilir. Psikolojik etkenler arasında performans kaygısı, depresyon, kaygı bozuklukları, travma, utanç, beden algısı, suçluluk, obsesif izleme ve kontrol ihtiyacı yer alır. İlişkisel etkenler güven, kırgınlık, öfke, iletişim güçlüğü, cinsel beklenti farkları, yakınlık korkusu ve partnerin cinsel sorununu kapsar. Kültürel etkenler ise cinselliği ayıp, tehlikeli, günah, kirli ya da yalnızca görev gibi anlatan mesajları içerir. Kadın ve erkek cinselliğine yüklenen katı roller, yanlış ilk gece anlatıları ve bilgi eksikliği de bu kapsamda değerlendirilebilir.

Bu alanlarda sorun olduğunda kişi çoğu zaman "bende bir bozukluk var" diye düşünür. Oysa bazen sorun bedende değil, bedenin üzerinde taşınan anlamlardadır. Bazen de tam tersine, psikolojik sanılan bir cinsel sorun tıbbi değerlendirme gerektirebilir. Bu yüzden iki alanı birbirine karşı değil, birlikte düşünmek gerekir.

Sağlıklı değerlendirme yargısız, mahremiyete saygılı ve travma duyarlı olmalıdır. Klinik görüşmede sorunun ne zamandır sürdüğü, her durumda mı yoksa belirli partner, bağlam ya da dönemlerde mi ortaya çıktığı, ağrı olup olmadığı, ilaçlar, hastalıklar, cinsel bilgi, ilişki dinamiği, güvenlik ve onam alanları ele alınır.

Sorun birden başladıysa tıbbi nedenler daha dikkatle araştırılır. Sorun yalnızca belirli bağlamlarda oluyorsa performans kaygısı, ilişki ve bağlam faktörleri öne çıkabilir. Ağrı varsa jinekolojik, ürolojik ya da pelvik taban değerlendirmesi gerekebilir. Sertleşme sorunu varsa kardiyometabolik risklerin değerlendirilmesi önemlidir. Travma öyküsü varsa hız, sınır ve güvenlik terapinin merkezine alınmalıdır.

Cinsel işlev bozukluklarında tedavi soruna göre değişir. Cinsel terapi, bilişsel davranışçı müdahaleler, çift terapisi, psikoeğitim, davranışsal egzersizler, duyum odaklı çalışmalar, kademeli maruz kalma, gevşeme, pelvik taban fizyoterapisi, tıbbi tedaviler ve ilaç düzenlemeleri birlikte düşünülebilir.

Cinsel terapide suçlama azaltılır. Sorun kişinin ya da partnerin ahlaki kusuru gibi ele alınmaz. Performans baskısı yerine duyum, yakınlık ve iletişim odağa alınır. Çiftin konuşamadığı beklentiler güvenli biçimde konuşulur. Yanlış bilgi ve mitler ele alınır. Ağrı ve korku varsa kademeli, kontrollü ve onama dayalı bir çalışma yapılır. Tıbbi nedenler varsa hekim değerlendirmesiyle eş zamanlı ilerlenir.

Sertleşme güçlüğünde tıbbi değerlendirme, yaşam tarzı faktörleri, performans kaygısı ve çift iletişimi birlikte ele alınır. Uygun durumlarda hekim tarafından ilaç tedavileri değerlendirilebilir. Erken boşalmada davranışsal teknikler, uyarılma farkındalığı, kaygı düzenlemesi, çift iletişimi ve bazı durumlarda ilaç seçenekleri gündeme gelebilir. Penetrasyon ağrısı ve vajinismus alanında korkunun azaltılması, beden bilgisinin artırılması, pelvik taban kaslarının fark edilmesi, gevşeme, aşamalı egzersizler, partner iletişimi ve gerekirse pelvik taban fizyoterapisi önemlidir. Hiçbir aşama kişinin onamı ve hazır oluşu dışında zorlanmamalıdır. İstek azlığı ve orgazm güçlüğünde tek hedef "daha fazla istemek" değildir. Kişinin yorgunluğu, ilişki güvenliği, beden algısı, uyarılma biçimi, duygusal yakınlık, stres yükü, ilaçlar ve kültürel mesajlar birlikte değerlendirilir. Bazen cinsel isteğin azalması, ilişkinin ya da bedenin söylediği önemli bir bilgidir.

Cinsel sorun yaşamak ayıp değildir. Yaygındır ve yardım alınabilir. Her cinsel sorun psikolojiktir demek yanlıştır. Her cinsel sorun bedenseldir demek de yanlıştır. İstek farkı sevgisizlik anlamına gelmez. Vajinismus inat ya da naz değildir. Çoğu zaman korku ve kas yanıtı döngüsüdür. Sertleşme güçlüğü erkekliğin bitmesi değildir. Bazen stresin, bazen beden sağlığının, bazen ilişkinin, bazen performans kaygısının işaretidir. Cinsel terapi mahremiyete saygılı, etik ve sınırları net bir uzmanlık alanıdır.

Cinsel işlev sorunlarında bir işlevin geri gelmesi önemli bir adımdır. İyileşme, kişinin bedeniyle, arzuyla, partneriyle ve kendi değer duygusuyla daha güvenli bir ilişki kurmasıdır. Cinsellikte en iyileştirici şeylerden biri, utanmadan yardım arayabilmektir.