Uçuş Fobisi

Uçuş fobisi, kişinin uçakla seyahat etmeyi yoğun kaygı, panik, kaçınma ya da ancak büyük bir zorlanmayla gerçekleştirebilmesiyle karakterizedir. Bazı kişiler hiç uçağa binemez. Bazı kişiler uçar ama günler öncesinden huzursuz olur, uçuş sırasında sürekli motor seslerini takip eder, türbülansı felaket işareti gibi okur, iniş kalkış anlarında yoğun bedensel belirtiler yaşar.

Burada korkulan şey tek başına uçak değildir. Kimi kişi uçağın düşmesinden korkar. Kimi kişi kapalı alanda sıkışmaktan korkar. Kimi kişi panik atak geçirirse çıkamayacağını düşünür. Kimi kişi yükseklik, türbülans, kontrolü pilota bırakma veya yardım alamama ihtimaline takılır. Bu yüzden uçuş fobisini anlamanın ilk adımı "uçakta tam olarak neyden korkuyorum?" sorusudur.

Uçaktayken korktuğunuz ana senaryo "uçak düşer, kaza olur" ise özgül uçuş fobisi daha belirgin olabilir. Ana senaryo "sıkıntı gelirse çıkamam, yardım alamam" ise agorafobik korku daha önde olabilir. İkisi aynı kişide birlikte de bulunabilir.

Fobiler çoğu zaman tek bir nedenle oluşmaz. Evrimsel hazırlık, yani yükseklik, kapalı alan, kontrol kaybı ve ölüm tehdidi gibi eski güvenlik sistemlerini uyaran durumlara daha kolay koşullanma eğilimi rol oynayabilir. Uçak deneyimi bu uyaranların birkaçını aynı anda taşır. Kişi yüksek bir yerdedir, kapalı bir alandadır, istediği anda inemez ve kontrolü teknik bir sisteme bırakmıştır.

Olumsuz bir uçuş deneyimi de etkili olabilir. Şiddetli türbülans, kötü haberler, uçak kazası görüntüleri, medya anlatıları, yakın çevreden duyulan korkutucu hikayeler veya uçuş sırasında yaşanan panik atak zihinde güçlü bir öğrenme yaratabilir. Beden bir daha benzer ortama girdiğinde eski alarmı yeniden çalıştırır.

Bazı kişiler ise hiç olumsuz uçuş yaşamamıştır. Buna rağmen uçakla ilgili haberler, filmler, belgeseller ya da çevrenin anlatıları üzerinden dolaylı öğrenme gerçekleşebilir. Beyin bazen yaşanmamış bir tehlikeyi bile sanki yaşanmış gibi belleğe işleyebilir.

Uçuş fobisi yaşayan pek çok kişi uçakların istatistiksel olarak güvenli olduğunu bilir. Hatta bununla ilgili videolar izler, pilot açıklamalarını dinler, türbülansın çoğu zaman tehlikeli olmadığını öğrenir. Fakat bilgi, korkunun tamamını söndürmeye yetmeyebilir.

Bunun nedeni korkunun hem sözel bilgiyle hem yaşantısal öğrenmeyle çalışmasıdır. Zihnin daha akılcı tarafı "risk düşük" diyebilir. Fakat beden alarm sistemi "ama ya olursa?" diye yanıt verebilir. Bu nedenle tedavide ikna etmek yeterli değildir; kişinin güvenli biçimde ve kademeli olarak uçuşla ilişkili durumlara yaklaşması gerekir.

Fobik öğrenme çoğu zaman bedensel bellekte saklanır. Bu nedenle fobiyi aşmak, güvenli deneyimler biriktirerek bedene yeni bir tahmin öğretmektir. Doğru bilgiyi öğrenmek tek başına bunu sağlamaz.

Uçuş fobisi, özgül fobiler grubunun bir parçası olarak genellikle bilişsel davranışçı terapi ve kademeli maruz bırakma yaklaşımından fayda görür. Bu süreçte kişi önce korku döngüsünü tanır. Sonra felaketleştiren düşünceler, güvenlik davranışları, kaçınmalar ve bedensel belirtilere verilen anlam birlikte ele alınır.

Maruz bırakma, kişiyi hazırlıksız biçimde uçağa bindirmek değildir. Tam tersine, kişinin onayıyla ve kademeli ilerleyen bir öğrenme sürecidir. Uçak görselleri, havaalanı, uçuş sesleri, kapalı alan deneyimi, uçak içi hayal çalışmaları, sanal gerçeklik uygulamaları veya kısa uçuşlar basamaklar halinde kullanılabilir.

Bazı kişiler uçabilmek için alkol kullanır. Bu yol kısa vadede rahatlatıcı gibi görünse de uzun vadede korku döngüsünü güçlendirebilir ve ek riskler doğurabilir. İlaç kullanımı gerekiyorsa bu ancak hekim değerlendirmesiyle düşünülmelidir.

Uçuş öncesi günlerde "ya olursa?" senaryolarını tekrar tekrar prova etmek yerine, somut hazırlığa odaklanın.

Türbülansı "tehlike" değil, çoğu zaman uçuşun beklenen fiziksel parçası olarak yeniden çerçevelemeye çalışın.

Bedensel belirtileri kalp krizi ya da felaket kanıtı gibi değil, alarm sisteminin çalışması gibi okuyun.

Uçuş sırasında sürekli motor sesi, kabin ekibi yüz ifadesi ya da kanat hareketi kontrolü yapmak kaygıyı kısa vadede azaltabilir ama uzun vadede döngüyü besler.

Korku geldiğinde hedef "hiç kaygılanmamak" değil, kaygı varken de uçuşu sürdürebildiğinizi deneyimlemektir.