Özgül Fobi

Özgül fobi, belirli bir nesneye ya da duruma karşı yoğun, hızlı ve çoğu zaman orantısız korku yaşanmasıdır. Bu nesne hayvan, böcek, kan, iğne, yükseklik, uçuş, asansör, kapalı alan, fırtına, deniz ya da başka bir durum olabilir.

Burada önemli olan korkunun yaşam üzerindeki etkisidir. Fobi dediğimizde korkunun kişinin yaşamını etkilemesi, kaçınmaya yol açması, günlük düzeni bozması veya kişi o nesneyle karşılaştığında büyük sıkıntı yaşaması gerekir. Bir insan köpek balığından korkabilir, fakat yaşamı boyunca okyanusa girmiyorsa ve bu durum hayatını hiç etkilemiyorsa klinik anlamda fobiden söz etmeyebiliriz.

Fobi bazen nesnenin kendisi kadar adıyla, resmiyle, televizyondaki görüntüsüyle ya da ona benzeyen herhangi bir uyaranla da tetiklenebilir. Kedi fobisi olan biri, kedinin kendisi kadar açık alanda yemek yerken kedinin gelebileceği ihtimalinden de etkilenebilir.

Özgül fobiler farklı kümelerde görülebilir. Hayvan fobileri, örümcek, yılan, köpek, kedi, böcek gibi canlılara yönelir. Doğal çevre fobileri, yükseklik, fırtına, şimşek, deniz veya suyla ilişkili olabilir. Durumsal fobiler, uçuş, asansör, tünel, kapalı alan veya toplu taşıma gibi durumlarda görülür.

Kan, iğne ve yaralanma fobisi özel bir gruptur. Bazı kişilerde bu durumda kaygıyla birlikte, bayılmaya kadar gidebilen bedensel tepkiler de görülebilir. Bu fobi tıbbi tetkiklerden, aşıdan, kan vermekten veya gerekli sağlık kontrollerinden kaçınmaya yol açtığı için yaşamı ciddi biçimde etkileyebilir.

Çocuklarda fobi, yetişkinlerdeki gibi sözel olarak ifade edilmeyebilir. Ağlama, anne babaya yapışma, kaçma, donakalma veya o ortama girmeyi reddetme şeklinde görülebilir.

Fobik uyaranla karşılaşınca beden hızlıca alarma geçer. Çarpıntı, titreme, terleme, nefes darlığı, mide bulantısı, baş dönmesi, kaslarda gerilme ve kaçma isteği görülebilir. Zihin bu sırada çoğu zaman "tehlikedeyim", "dayanamam", "kontrolümü kaybederim" gibi düşünceler üretir.

Fobilerde seçici dikkat çok belirgindir. Kişi korktuğu nesneye benzeyen uyaranları çevrede diğer insanlardan daha hızlı fark eder. Örümcek fobisi olan biri küçük siyah bir lekeyi bile örümcek gibi algılayabilir. Bu kötü niyetli bir abartı değil, kaygı sisteminin tehdit arama biçimidir.

Kaçınma kısa vadede rahatlatır. Fakat uzun vadede korkunun sürmesine neden olur. Çünkü kişi kaçındıkça, korktuğu şeyle güvenli ve yeni deneyimler yaşama fırsatını kaybeder.

Bir köpeğin ısırması, bir uçakta çok sarsıntılı bir deneyim yaşamak ya da asansörde kalmak bazen tek bir olayla güçlü bir korku öğrenmesine yol açabilir. Fakat bu öğrenmenin çözülmesi çoğu zaman tekrar eden, kontrollü ve güvenli deneyimler gerektirir.

Fobilerde biyolojik yatkınlık, evrimsel hazırlık, öğrenme ve kaçınma birlikte rol oynar. İnsanlık tarihi boyunca yılan, yükseklik, derin su, kan kaybı, vahşi hayvan ve doğal olaylar gerçekten tehlikeli olabilmiştir. Bu nedenle bazı uyaranlara karşı korku öğrenmesi daha kolay gelişebilir.

Doğrudan olumsuz yaşantılar da etkili olabilir. Bir köpeğin havlayarak çocuğun üzerine koşması, bir arı sokması, uçakta ağır türbülans yaşanması, asansörde kalma veya kan verme sırasında bayılma gibi olaylar fobik öğrenmenin başlangıcı olabilir.

Model alma da önemlidir. Çocuk, bakım veren kişinin belirli nesne veya durumlardan yoğun korktuğunu görürse o nesnenin tehlikeli olduğu mesajını öğrenebilir. Fakat her fobide tek ve net bir başlangıç olayı bulunmak zorunda değildir.

Özgül fobide en etkili yaklaşım genellikle kademeli maruz bırakma içeren bilişsel davranışçı çalışmalardır. Burada kişi korktuğu şeye aniden ve kontrolsüz biçimde maruz bırakılmaz. Tersine, terapist ve danışan birlikte bir basamak listesi oluşturur. İlk adımlar daha yapılabilir düzeyde seçilir, ilerleme kişinin onayı ve güvenliği içinde olur.

Bu nedenle "deniz korkusu olanı suya atmak" ya da "kedi fobisi olanı ansızın kedinin olduğu eve götürmek" tedavi değildir. İyi niyetle yapılsa bile korkuyu artırabilir, güveni zedeleyebilir ve kişinin tekrar yardım aramasını zorlaştırabilir.

Maruz bırakma çalışmasının amacı kişiye "bak, korkacak bir şey yok" demek değildir. Amaç, bedenin korkuyu taşıyabildiğini, korkunun yükselip sonra azalabildiğini ve fobik uyaranın her zaman felaket anlamına gelmediğini deneyimsel olarak öğrenmektir.

Fobilerde öğrenme nesneye, bağlama ve duruma duyarlıdır. Bir kişi terapide bir köpekle güvenli deneyim yaşadığında bu iyi bir adımdır, fakat her köpek, her sokak ve her durum için aynı öğrenme hemen genellenmeyebilir. Bu yüzden farklı zamanlarda, farklı ortamlarda ve farklı örneklerle çalışmak önemlidir.

İyileşme sonrası o nesne ya da durumla ilişkiyi tamamen kesmek bazen korkunun geri dönmesine zemin hazırlayabilir. Bu nedenle kişi terapiden sonra da kendi güvenliği ve sınırları içinde, öğrendiği becerileri koruyacak küçük temasları sürdürebilir.

Fobi okul, iş, seyahat, sağlık bakımı veya ilişkileri belirgin biçimde etkiliyorsa.

Kişi gerekli tıbbi işlemlerden kaçınıyorsa.

Kaçınma davranışı giderek genişliyorsa.

Fobik nesneyle karşılaşma panik düzeyinde belirtiler yaratıyorsa.

Kişi maruz bırakma çalışmalarını tek başına yapmaya çalışırken daha fazla zorlanıyorsa.