Travma Sonrası Stres Bozukluğu

Gündelik dilde travma sözcüğünü çok geniş bir alanda kullanıyoruz. Ayrılık, eleştirilme, başarısızlık, hayal kırıklığı veya utanç verici bir an bazen travma diye adlandırılıyor. Bu yaşantılar elbette insanı derinden etkileyebilir, fakat klinik anlamda travma daha özel bir alanı ifade eder.

Ruh sağlığı alanında travmatik olay dediğimizde genellikle kişinin kendisinin ya da bir başkasının yaşamının ciddi biçimde tehlikeye girdiği, ağır yaralanmanın söz konusu olduğu, cinsel saldırı yaşandığı ya da böyle bir olaya doğrudan tanık olunduğu durumları kastederiz. Trafik kazası, deprem, sel, fiziksel saldırı, cinsel saldırı, işkence, savaş, patlama, ağır şiddet ve benzeri olaylar bu kapsama girer.

Bazen travma doğrudan kişinin başına gelmez, fakat çok yakınının böyle bir olaya maruz kaldığını öğrenmesi de travmatik etki yaratabilir. Sağlık çalışanları, arama kurtarma ekipleri, polisler, askerler ve afet bölgesinde çalışan görevliler gibi sürekli ağır yaralanma, ölüm ve insan acısına maruz kalan meslek gruplarında da ikincil travmatik etkilenme görülebilir.

Her acı verici olay travma değildir. Fakat bir olayın klinik travma tanımına girmemesi, o olayın kişiyi üzmediği ya da destek ihtiyacı yaratmadığı anlamına gelmez.

Ağır bir olaydan sonra zihnin ve bedenin alarmda kalması çoğu zaman beklenen bir tepkidir. Kişi olayı tekrar tekrar hatırlayabilir, rüyalarında görebilir, irkilebilir, güven duygusunu kaybedebilir, olayla ilişkili yerlerden ve kişilerden uzak durmak isteyebilir. Bunlar ilk dönemde travmaya verilen doğal stres tepkileri olabilir.

Özellikle ilk bir ay, zihnin yaşanan olayı anlamlandırmaya ve belleğe yerleştirmeye çalıştığı hassas bir dönemdir. Bu dönemde her belirtiyi hemen kalıcı bir bozukluğun işareti gibi yorumlamak doğru değildir. Bir yas yaşantısında üzüntünün, özlemin ve hatırlamanın doğal olması gibi, travmadan sonra da belirli ölçüde yeniden hatırlama, kaçınma ve irkilme doğal olabilir.

Asıl dikkat edilmesi gereken nokta, bu belirtilerin zamanla azalmak yerine devam etmesi, şiddetlenmesi ve kişinin hayatını belirgin biçimde daraltmasıdır.

Travma sonrası stres bozukluğunda belirtiler genellikle dört ana alanda görülür. Birincisi yeniden yaşantılama belirtileridir. Kişi olayı rüyalarında görebilir, gündüz aniden zihninde canlanmalar yaşayabilir, sanki olay tekrar oluyormuş gibi hissedebilir.

İkincisi kaçınmadır. Kişi travmayı hatırlatan yerlerden, kişilerden, haberlerden, görüntülerden, konuşmalardan ve bazen kendi duygularından bile uzak durmaya çalışabilir. Bir trafik kazasından sonra arabaya binememek ya da cinsel saldırı sonrası benzer fiziksel özelliklere sahip kişilerden korkmak buna örnek olabilir.

Üçüncüsü aşırı uyarılmışlık belirtileridir. Ani seslere aşırı irkilme, tetikte olma, öfke patlamaları, uyku güçlüğü, dikkat toplamada zorlanma ve bedende sürekli alarm hali görülebilir. Dördüncü alan ise duygu ve düşüncelerdeki değişikliklerdir. Kişi kendini suçlayabilir, dünyayı tamamen güvensiz görebilir, insanlardan uzaklaşabilir, hissizleşebilir ya da yoğun utanç ve öfke yaşayabilir.

Travmatik anılar çoğu zaman sıradan anılar gibi başı, ortası ve sonu olan bir hikaye şeklinde yerleşmez. Koku, ses, görüntü, beden duyumu ve kısa sahneler halinde geri gelebilir. Terapi sürecinde amaç çoğu zaman bu dağınık malzemeyi güvenli biçimde anlamlandırmaktır.

Travmanın etkisi yalnızca olayın büyüklüğüyle açıklanamaz. Olayın insan eliyle gerçekleşip gerçekleşmediği, olay sırasında kişinin donakalma tepkisini nasıl yorumladığı, sonrasında çevreden nasıl tepki aldığı, geçmiş travmalar, mevcut depresyon veya kaygı belirtileri, sosyal destek ve güvenli ortamın varlığı süreci etkiler.

İnsan eliyle gerçekleşen travmalarda, örneğin saldırı, istismar, işkence veya cinsel şiddet gibi durumlarda, korku kadar utanç, öfke, suçluluk, güven kaybı ve insanlara dair temel varsayımların sarsılması da tabloya eklenir. Maalesef mağduru suçlayan tepkiler, iyileşmeyi zorlaştırabilir.

Travmatik anda donakalmak bir irade zayıflığı değildir. Sinir sisteminin hayatta kalmaya dönük otomatik tepkilerinden biridir. Sonradan "neden bağırmadım", "neden kaçmadım", "neden yardım edemedim" soruları kişiyi ağır bir suçluluk duygusuna sürükleyebilir. Klinik çalışmada bu yorumların dikkatle ele alınması gerekir.

Travmadan hemen sonra temel hedef güvenliği sağlamak, bedensel ihtiyaçları karşılamak, kişiyi tehlikeden uzaklaştırmak ve yanında olunduğunu hissettirmektir. İnsanları zorla konuşturmak, olayı ayrıntılarıyla anlattırmak, her belirtiyi patolojikleştirmek veya hemen rutin ilaçla bastırmaya çalışmak her zaman doğru değildir.

Kişi anlatmak istiyorsa dinlemek değerlidir. Anlatmak istemiyorsa zorlamak doğru değildir. Bazen en iyi destek, insanın yanında sessizce kalabilmektir. Omza konan bir el, güvenli bir odada verilen bir bardak su ve "şu an güvendesin" duygusu, erken dönemde uzun nasihatlerden daha iyileştirici olabilir.

Travma sonrası profesyonel yardım, doğru zamanda ve doğru biçimde verildiğinde çok kıymetlidir. Fakat erken dönemde yapılan her müdahale iyileştirici değildir. Bu nedenle travma alanında çalışan uzmanların güncel kılavuzlara ve etik ilkelere uygun hareket etmesi gerekir.

Travma sonrası stres bozukluğunda en güçlü kanıt, travma odaklı psikolojik tedaviler yönündedir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi, bilişsel işleme terapisi, uzamış maruz bırakma ve EMDR bu alanda sık kullanılan yaklaşımlar arasındadır.

Bu tedavilerde amaç kişiyi yeniden incitmek değildir. Amaç, travmatik anıyı güvenli bir terapötik ilişki içinde işlemek, travmanın kişi, dünya ve diğer insanlar hakkındaki inançlarda oluşturduğu değişiklikleri anlamak ve kaçınmanın hayatı daraltan etkisini azaltmaktır.

İlaç tedavisi bazı kişilerde eşlik eden yoğun kaygı, depresyon, uyku güçlüğü veya başka belirtiler için değerlendirilebilir. Ancak tedavi kararı kişisel klinik değerlendirmeyle ve hekim tarafından verilmelidir.

Belirtiler bir ayı geçtiği halde azalmıyorsa. Travmayı hatırlatan durumlardan kaçınma hayatı belirgin biçimde kısıtlıyorsa. Uyku, öfke, ilişki, çalışma veya akademik işlevsellik ciddi biçimde etkileniyorsa. Yoğun suçluluk, utanç, kendini suçlama veya hissizleşme varsa.

Kendine zarar verme düşünceleri, intihar düşünceleri veya güvenlik riski varsa acil destek gerekir.