Disosiyasyon

Disosiyasyon, bellek, bilinç, kimlik, beden duyumu, duygu ve algı süreçleri arasındaki bağların geçici ya da kalıcı biçimde gevşemesi anlamına gelir. Kişi çevreyi gerçek değilmiş gibi hissedebilir, kendine yabancılaşabilir, bir olayı duygusuz bir tonda anlatabilir ya da belirli bir dönemi hatırlamakta zorlanabilir.

Bu yaşantılar her zaman ağır bir bozukluk anlamına gelmez. Yoğun stres, panik, kaza, ani kayıp, travma, uykusuzluk ya da aşırı duygusal yük altında birçok insan kısa süreli derealizasyon ya da depersonalizasyon yaşayabilir. Yani dünya rüya gibi gelir, beden sanki kendine ait değilmiş gibi hissedilir, kişi olayın içindeyken dışarıdan izliyormuş gibi olabilir.

Zihin bunu bazen bir çeşit duygusal anestezi gibi kullanır. Bedensel acıda anestezi nasıl acıyı geçici olarak azaltıyorsa, disosiyasyon da taşması zor bir duygusal yük karşısında sistemi korumaya çalışabilir.

Derealizasyon, çevrenin değişmiş, uzaklaşmış, sisli, rüya gibi ya da gerçek değilmiş gibi algılanmasıdır. Depersonalizasyon ise kişinin kendine yabancılaşmasıdır. İnsan kendi bedenini, sesini, hareketlerini ya da duygularını dışarıdan izliyormuş gibi hissedebilir.

Dissosiyatif amnezide kişi belirli olayları, dönemleri ya da kendisi için önemli bilgileri hatırlayamaz. Bu unutma sıradan unutkanlıktan farklıdır ve genellikle stres ya da travma ile ilişkilidir. Dissosiyatif füg daha nadirdir. Kişi aniden bulunduğu yerden uzaklaşabilir, kimliğiyle ilgili belirsizlik yaşayabilir ve sonradan bu dönemi hatırlamayabilir.

Dissosiyatif kimlik bozukluğu ise en çok bilinen ama en çok tartışılan başlıklardan biridir. Burada kimlik, bellek ve davranışta belirgin bölünmeler görülebilir. Klinik değerlendirme bu alanda özellikle dikkatli, deneyimli ve travma bilgili uzmanlar tarafından yapılmalıdır.

Herkes bazen otomatik pilota geçmiş gibi hissedebilir. Uzun bir yolda araç kullanırken yolun bir kısmını hatırlamamak ya da yoğun bir anda çevreden kopmak tek başına bozukluk değildir. Klinik açıdan önemli olan, bu yaşantıların sıklığı, yoğunluğu, kontrol edilebilirliği ve işlevselliği bozma düzeyidir.

Eğer kişi sık sık zaman kayıpları yaşıyorsa, yaptığı şeyleri hatırlamıyorsa, çevresi davranışlarında belirgin değişimler gözlüyorsa, bayılma benzeri ataklar tekrarlıyorsa veya bu durum ilişkileri ve güvenliği etkiliyorsa profesyonel değerlendirme gerekir.

Disosiyatif belirtiler panik bozukluk, travma sonrası stres bozukluğu, borderline kişilik örüntüsü, depresyon, madde kullanımı, nörolojik durumlar ve bazı bedensel hastalıklarla birlikte görülebilir. Bu nedenle ayırıcı değerlendirme önemlidir.

Disosiyasyon özellikle çocukluk çağı travmaları, duygusal ihmal, fiziksel ya da cinsel istismar, yoğun aile içi şiddet ve kişinin kaçma ya da mücadele etme gücünün olmadığı durumlarla ilişkilendirilebilir. Çocuk için bazen tek korunma yolu, olan bitenden zihinsel olarak uzaklaşmaktır.

Bu mekanizma çocuklukta hayatta kalmaya yardım etmiş olabilir. Ancak yetişkinlikte küçük streslerde bile otomatik olarak devreye girerse, kişi ilişkilerde, çalışmada, duygu düzenlemede ve güven duygusunda zorlanabilir.

Burada önemli bir klinik hassasiyet vardır. Travma geçmişi araştırılırken kişi yönlendirici sorularla sahte anılar oluşturmaya itilmemelidir. Terapötik süreç, kişinin kendi hızına, güvenlik duygusuna ve kanıta dayalı değerlendirmeye saygı göstermelidir.

Kısa süreli disosiyasyon anlarında topraklama becerileri işe yarayabilir. Kişi bulunduğu odadaki beş şeyi sayabilir, ayaklarını zemine bastığını fark edebilir, soğuk suyla yüzünü yıkayabilir, nefesini düzenleyebilir, güvenli bir nesneye dokunabilir ve şu anın tarihini, yerini, saatini kendine hatırlatabilir.

Daha kronik ve işlev bozucu durumlarda psikoterapi temel yaklaşımdır. Terapi genellikle üç düzeyde ilerler. Önce güvenlik ve duygu düzenleme becerileri geliştirilir. Sonra travmatik ya da zorlayıcı malzeme güvenli şekilde işlenir. Son aşamada kişinin yaşamla, ilişkilerle ve kimlik duygusuyla daha bütünlüklü bağ kurması hedeflenir.

İlaçlar disosiyasyonu doğrudan ortadan kaldıran bir tedavi değildir. Ancak eşlik eden depresyon, kaygı, uyku sorunu, panik belirtileri ya da başka klinik durumlar varsa psikiyatri değerlendirmesiyle destekleyici biçimde kullanılabilir.

Sık zaman kaybı, unutma veya kendini yabancı hissetme yaşanıyorsa. Belirtiler travma anılarını, panik atakları veya yoğun krizleri takip ediyorsa. Bayılma, bilinç kaybı ya da nörolojik belirti benzeri durumlar varsa önce tıbbi değerlendirme gerekiyorsa. Kişi kendine zarar verme riski taşıyorsa. İş, okul, ilişki ve günlük güvenlik belirgin biçimde etkileniyorsa.