Psikoz

Psikoz, kişinin gerçekliği değerlendirme biçiminde belirgin değişikliklerin olduğu bir durumdur. En sık konuşulan iki belirti halüsinasyon ve hezeyandır. Halüsinasyon, dışarıda ilgili bir uyaran yokken bir şey duymak, görmek, hissetmek, koklamak ya da tatmak anlamına gelir. En sık örneklerden biri sesler duymaktır. Hezeyan, mantıklı tartışmayla kolayca değişmeyen, gerçeklikle uyumsuz, sabit yanlış inançtır. Kişi takip edildiğine, düşüncelerinin kontrol edildiğine, özel güçlere sahip olduğuna, zehirlendiğine ya da suçlu olduğuna kesin biçimde inanabilir.

Psikoz tek başına bir tanı değil, birçok farklı durumda görülebilen bir belirti kümesidir. Şizofreni, bipolar bozukluk, ağır depresyon, madde kullanımı, madde yoksunluğu, bazı nörolojik ve bedensel hastalıklar psikozla birlikte görülebilir.

Psikoz korkutucu görünebilir, fakat tedavi edilebilen ve yönetilebilen birçok klinik tabloya eşlik edebilir. Erken değerlendirme belirleyicidir.

Halüsinasyonlarda kişi sesler duyabilir, görüntüler görebilir ya da bedensel duyumları farklı algılayabilir. Sesler bazen yorumlayıcı, suçlayıcı, emir verici ya da tehdit edici olabilir. Bu deneyimler kişi için son derece gerçek ve yoğun olabilir.

Hezeyanlarda kişi yanlış bir inanca büyük bir kesinlikle bağlanır. "Beni izliyorlar", "televizyondaki mesaj bana gönderildi", "düşüncelerim çalınıyor", "büyük bir görev için seçildim" gibi inançlar görülebilir. İçerik bazen kişinin duygu durumuyla uyumlu olabilir. Manide büyüklük, depresyonda suçluluk ve değersizlik hezeyanları buna örnektir.

Psikozda konuşma ve davranış da değişebilir. Cümleler arasındaki bağ kopabilir, kişi çevrenin anlam veremediği davranışlar sergileyebilir, günlük işlevsellik bozulabilir. Şizofreni spektrumunda negatif belirtiler, yani isteksizlik, duygusal ifadede azalma, sosyal çekilme ve zevk alamama da görülebilir.

Psikozun biyolojik ve çevresel etkenleri birlikte düşünülmelidir. Genetik yatkınlık, beyin gelişimi, doğum öncesi ve doğum sırasındaki riskler, erken yaşam stresleri, yoğun psikolojik zorlanmalar, uykusuzluk, madde kullanımı ve sosyal stresler risk üzerinde etkili olabilir.

Stres yatkınlık modeli bu durumu anlatmak için kullanılır. Bazı insanların psikoza biyolojik yatkınlığı daha yüksek olabilir. Bu kişiler daha düşük stres düzeylerinde belirtiler yaşayabilir. Yatkınlığı düşük olan kişilerde ise çok ağır biyolojik veya psikolojik stresler benzer belirtileri tetikleyebilir.

Alkol yoksunluğu, uyarıcı maddeler, esrar, bazı halüsinojenler, yüksek ateş, ağır uykusuzluk, duyusal yoksunluk, nörolojik hastalıklar ve bazı metabolik durumlar da psikoz benzeri belirtilere yol açabilir. Bu yüzden ilk değerlendirmede tıbbi nedenlerin dışlanması önemlidir.

Kişi kendine ya da başkasına zarar verebileceğini düşünüyorsa, sesler emir veriyorsa, yoğun korku ve gerçeklikten kopma varsa, temel bakımını sürdüremiyorsa, ağır uykusuzluk ve ajitasyon varsa acil psikiyatrik değerlendirme gerekir.

İlk psikoz atağında erken müdahale özellikle önemlidir. Belirtiler ne kadar erken tanınır ve uygun tedaviye başlanırsa uzun vadeli işlevsellik açısından sonuçlar daha iyi olabilir. Bu nedenle ailelerin "geçer" diye beklemesi ya da belirtileri yalnızca ahlaki, dini veya kişilikle ilgili açıklaması riskli olabilir.

Psikoz geçiren kişiyle tartışarak inancını çürütmeye çalışmak çoğu zaman işe yaramaz. Daha yararlı yaklaşım, deneyimin kişi için gerçek ve korkutucu olduğunu kabul etmek, güvenliği sağlamak ve profesyonel yardıma yönlendirmektir.

Yakınlara ilk cümle: "Bunun sana çok gerçek ve korkutucu geldiğini görüyorum. Seninle tartışmak istemiyorum. Şu an güvende kalmamız ve bir uzmana başvurmamız önemli."

Psikoz tedavisinde antipsikotik ilaçlar temel biyolojik tedaviler arasındadır. Tedavi planı tanıya, belirtinin şiddetine, kişinin yaşına, eşlik eden bedensel hastalıklara, madde kullanımına ve daha önceki tedavi yanıtlarına göre psikiyatrist tarafından düzenlenir.

Psikolojik tedaviler de önemlidir. Psikoz için bilişsel davranışçı terapi, stres yönetimi, sorun çözme, uyku düzeni, madde kullanımını azaltma, içgörü çalışmaları, seslerle baş etme becerileri ve aile müdahaleleri tedaviye katkı sağlayabilir.

Ailelerin bilgilendirilmesi, ilaç uyumu, erken uyarı işaretlerinin tanınması, sosyal işlevselliğin desteklenmesi ve damgalamanın azaltılması tedavinin önemli parçalarıdır. Psikoz, hem bir kriz anı hem de iyileşme ve yaşamı yeniden yapılandırma süreci olarak ele alınmalıdır.

Sesler, görüntüler veya gerçeklikle uyumsuz güçlü inançlar varsa profesyonel psikolojik danışma değerlendirmesi önemlidir.

Kişi kendine ya da başkasına zarar verme riski taşıyorsa acil psikiyatrik yardım gerekir.

Belirtiler madde kullanımı, ağır uykusuzluk, mani veya depresyonla birlikteyse kapsamlı bir değerlendirme yapılmalıdır.

Kişinin iş, okul, ilişki veya temel bakım işlevleri bozuluyorsa yardım geciktirilmemelidir.

İlk kez böyle belirtiler yaşanıyorsa acil ya da hızlı psikiyatrik değerlendirme gerekir.