Narsistik Kişilik

Narsistik kişilik örüntüsünde kişinin kendisini önemli, özel, üstün ya da ayrıcalıklı görme eğilimi belirgindir. Fakat klinik tablo dıştan görünen yüksek özgüvenle açıklanamaz. Aşırı hayranlık ihtiyacı, eleştiriye kırılganlık, empati güçlüğü, hak görme, başkalarını küçümseme ve ilişkilerde sömürücü tutumlar görülebilir.

Sağlıklı özgüven ile narsistik örüntü ayrılmalıdır. Sağlıklı özgüven, kişinin değerini başkalarını küçültmeden taşıyabilmesidir. Narsistik örüntüde ise kişinin kendi değer duygusu çoğu zaman başkalarının hayranlığına, özel muameleye ve üstünlük hissine bağlıdır. Bu nedenle narsistik kişinin dışarıdan çok güçlü, özgüvenli ve etkileyici görünmesi mümkündür. İçeride ise eleştiriye çok hassas, utanca dayanıksız ve değersizlik duygusundan kaçan bir yapı olabilir.

Kişi başarılarını abartabilir, kendisini eşsiz ve özel görebilir, ancak özel ve yüksek statülü insanların onu anlayabileceğine inanabilir. Sıradan muamele görmek, bekletilmek, eleştirilmek veya özel ilgi görmemek yoğun öfke, küçümseme ya da kırılganlık yaratabilir.

Aşırı hayranlık beklenir. Kişi övülmek, fark edilmek, ayrıcalıklı hissettirilmek ister. "Benim kim olduğumu biliyor musun?" cümlesi bu hak görme duygusunun gündelik bir örneğidir. Başkalarının ihtiyaçları ise çoğu zaman ikincil görünür.

Empati güçlüğü belirgindir. Kişi başkasının acısını, sınırını ya da ihtiyacını yeterince fark etmeyebilir. Başkalarının başarılarını kıskanabilir, küçümseyebilir ya da kendi üstünlük anlatısına tehdit gibi algılayabilir.

Narsistik örüntü bazen aşırı ayrıcalıkla büyüme, bazen de yetersizlik, değersizlik ve görülmeme duygusunu telafi etme çabasıyla gelişebilir. Yani iki uç da mümkündür. Çocuk ya "sen herkesten özelsin" mesajıyla büyütülmüş olabilir ya da hiç görülmediği için kendini görünür kılmak adına büyüklenmeyi geliştirmiş olabilir.

Bu örüntüde altta çoğu zaman "değerli değilim", "sıradan olursam görünmem", "en iyi olmalıyım" gibi şemalar bulunabilir. Büyüklenme, bu şemalara karşı bir zırh işlevi görebilir. Ancak zırh ilişkide sıcaklığı ve karşılıklılığı da engeller.

Klinikte önemli olan, narsistik kişiyi zorlayıcı davranışlarıyla birlikte, o davranışların hangi kırılganlığı koruduğuyla da anlamaktır. Bu anlayış zarar verici davranışları mazur göstermez. Sadece değişim için daha doğru bir kapı açar.

Narsistik örüntü ilişkilerde başta çekici görünebilir. Kişi etkileyici, özgüvenli, konuşkan, iddialı ve vizyon sahibi olabilir. Ancak zamanla karşılıklılık azalabilir. İlişki, diğer kişinin sürekli hayranlık ve uyum göstermesini bekleyen tek yönlü bir düzene dönüşebilir.

Eleştiri, sınır ya da hayır cevabı yoğun öfke, küçümseme veya geri çekilme doğurabilir. Yakınlar kendilerini görünmez, kullanılmış, yetersiz veya sürekli sınavda hissedebilir. Bu durum romantik ilişkilerde, iş yaşamında ve aile içinde ciddi yıpranma yaratır.

Buna rağmen narsistik özelliklerin tümü patolojik değildir. Kendine güven, sahne alma, liderlik etme, iddia taşıma ve görünür olma bazı bağlamlarda işlevsel olabilir. Sorun, bu özelliklerin empati ve karşılıklılığı yok edecek düzeye gelmesidir.

Narsistik kişilik örüntüsünde terapiye başvuru çoğu zaman doğrudan "narsizmim var" diye olmaz. Kişi daha çok ilişki krizi, depresyon, öfke, iş kaybı, boşanma, kırılma ya da çevresinin baskısı nedeniyle gelir.

Terapide ilk hedef güvenilir bir ilişki kurmaktır. Kişi kendini küçümsenmiş, sıradanlaştırılmış ya da eleştirilmiş hissederse süreç hızla kopabilir. Deneyimli terapist, kişinin değer ihtiyacını görürken aynı zamanda davranışlarının ilişkilere etkisini yavaş yavaş çalışır.

Tedavide amaç kişiyi çekingen ya da silik hale getirmek değildir. Amaç, kendine değer verme kapasitesini daha gerçekçi, esnek ve ilişkisel hale getirmektir. Kişi değerini hayranlık kadar yakınlık, sorumluluk, empati ve karşılıklılık içinde de taşıyabilmeyi öğrenir.

"Sen narsistsin" demek genellikle savunmayı artırır. "Bu davranış bende şu etkiyi yaratıyor" şeklinde ben dili kullanmak daha yararlıdır.

İlişkiler sürekli hayranlık ihtiyacı, öfke ve küçümseme nedeniyle bozuluyorsa.

Eleştiriye tahammülsüzlük iş ve aile yaşamını etkiliyorsa.

Kişi yoğun utanç, boşluk, depresyon veya öfke patlamaları yaşıyorsa.

Yakınlar kendilerini sürekli görünmez veya kullanılmış hissediyorsa.

Kişi ilişki krizleri ya da işlev kaybı nedeniyle yardım aramaya başladıysa.