Çekingen Kişilik

Çekingen kişilik örüntüsünde kişi kişilerarası ilişkilerde geri durur, kendini ortaya koymakta zorlanır, reddedilme ve eleştirilme ihtimaline karşı aşırı hassastır. Bu durum ergenlikten itibaren belirginleşebilir ve yetişkinlikte daha kalıcı bir yaşam tarzına dönüşebilir.

Çekingenlik her zaman sorun değildir. Bilinmeyen, tehlikeli ya da rolümüzün dinleyici olduğu bir ortamda geri durmak doğal olabilir. Sorun, kişinin konuşması, yaklaşması, denemesi ve ilişki kurması gereken durumlarda bile sürekli geri çekilmesidir.

Bu örüntüde kişi çoğu zaman "beni istemezler", "yetersiz görünürüm", "eleştirileceğim", "beğenilmeyeceğim" gibi beklentilerle yaşar. Bu nedenle kabul göreceğinden emin olmadıkça ilişkiye yaklaşmaz.

Utangaçlık belirli durumlarda görülebilir. Çekingen kişilikte ise geri durma daha yaygın, daha kalıcı ve daha işlev bozucu hale gelir.

Kişi yeni insanlarla tanışmaktan, yeni ortamlara girmekten, grup içinde konuşmaktan, fikir belirtmekten, romantik yakınlık başlatmaktan ya da kendini görünür kılmaktan kaçınabilir. Yakın ilişkilerde bile kendini tam açmayabilir.

Eleştiri ve reddedilme hassasiyeti yüksektir. Küçük bir mimik, geciken bir cevap, nötr bir yüz ifadesi veya kısa bir yorum bile "beni beğenmedi", "rahatsız ettim", "istenmiyorum" şeklinde yorumlanabilir.

Kişi kendisini sosyal olarak yetersiz, fiziksel olarak çekici olmayan, sıkıcı, itici ya da başkalarından aşağı görebilir. Bu benlik algısı, kaçınmayı pekiştirir. Kaçındıkça sosyal deneyim azalır, deneyim azaldıkça özgüven daha da zayıflar.

Sosyal kaygıda temel sorun çoğu zaman belirli sosyal performans durumlarında yoğun kaygıdır. Sunum yapmak, konuşmak, göz önünde olmak, tanışmak veya değerlendirileceğini hissetmek kaygıyı artırır. Kişi başka alanlarda kendini yeterli ve değerli hissedebilir.

Çekingen kişilikte ise yetersizlik ve beğenilmeme duygusu daha yaygın bir benlik algısına dönüşebilir. Kişi yalnızken bile kendini eksik, kusurlu ya da değersiz hissedebilir. Kaçınma performanstan yakınlığa, yeniliğe, ilişkilere ve kendini ortaya koymaya yayılır.

Bu iki durum birlikte de görülebilir. Çekingen kişilik örüntüsü olan birçok kişide sosyal kaygı, depresyon veya yalnızlık eşlik edebilir. Bu nedenle değerlendirme hem belirtileri hem de kişilik örüntüsünü birlikte ele almalıdır.

Mizaç ve genetik yatkınlık rol oynayabilir. Bazı çocuklar daha hassas, daha temkinli, daha içe dönük ve daha kolay incinen bir yapıyla dünyaya gelebilir. Eğer bu yapı destekleyici bir çevreyle karşılaşırsa işlevsel hale gelebilir. Aşırı eleştirel ya da dışlayıcı çevrede ise çekingen örüntü derinleşebilir.

Ailede eleştiri, utandırma, kıyaslama, alay, mükemmeliyetçilik, aşırı koruma ya da çocuğun kendini denemesine izin vermeme etkili olabilir. Okulda zorbalık, dışlanma, beden, etnik kimlik, dil, din, ekonomik durum ya da başka bir farklılık nedeniyle aşağılanma da önemli riskler arasındadır.

Farklılık bazen insanı zenginleştirir, bazen de çocukluk ortamı onu yaraya çevirebilir. Bir çocuğun sınıfta aksanı, kıyafeti, kilosu, ailesinin kökeni ya da ekonomik durumu nedeniyle utandırılması, yıllarca süren bir "görünmemeliyim" şemasına dönüşebilir.

Tedavide amaç kişiyi zorla sahneye çıkarmak değildir. Amaç, yavaş ve güvenli biçimde kaçınmayı azaltmak, sosyal becerileri geliştirmek, reddedilme beklentilerini test etmek, benlik algısını yumuşatmak ve kişinin hayatına daha fazla temas alanı açmaktır.

Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi, kişilerarası çalışmalar, sosyal beceri eğitimi ve uygun durumlarda grup terapileri yararlı olabilir. Grup terapisi özellikle güvenli bir ortamda kabul edilme ve kendini ifade etme deneyimi sunabilir.

Yakınların yapabileceği en önemli şey, kişiyi utandırmadan ve zorlamadan cesaretlendirmektir. "Atılgan ol artık" demek yerine küçük adımları fark etmek, hataları kişiliğe değil davranışa bağlamak ve eleştiriyi çok dikkatli kullanmak daha destekleyicidir.

Yalnızlık ve kaçınma hayat kalitesini düşürüyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurulması yerinde olur. İlişki kurma, eğitim, iş veya kariyer fırsatları sürekli kaçınma nedeniyle daralıyorsa, eleştiri ve reddedilme hassasiyeti çok yoğun yaşanıyorsa ya da sosyal kaygı, depresyon veya düşük özsaygı eşlik ediyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak değerlidir. Kişi kendini sürekli kusurlu, itici veya yetersiz görüyorsa bu da önemli bir işarettir.