Bağımlı Kişilik

İnsan sosyal bir varlıktır. Hepimiz desteğe, yakınlığa, güvene ve ilişkiye ihtiyaç duyarız. Bu nedenle bağımlı kişilikten söz etmek, "kimseye ihtiyaç duymamak gerekir" demek değildir. Sağlıklı yaşam, hem bağ kurabilme hem de kendi ayakları üzerinde durabilme kapasitesini içerir.

Bağımlı kişilik örüntüsünde kişi kendi karar alma gücüne, yalnız kalabilme kapasitesine ve hayatını yönetme becerisine güvenmekte zorlanır. Bu nedenle sürekli başkalarının yönlendirmesine, onayına, korumasına ve yakınlığına ihtiyaç duyar.

Bu örüntü çok yakın ilişkilerle sürdürülebilir, fakat bedeli ağır olabilir. Kişi terk edilmemek için istemediği şeyleri yapabilir, sınırlarını ihmal edebilir, zarar gördüğü ilişkilerde kalabilir ve kendi ihtiyaçlarını sürekli erteleyebilir.

Kişi gündelik kararlar için bile başkalarından aşırı fikir alma ihtiyacı duyabilir. Ne giyeceği, nereye gideceği, kiminle görüşeceği, hangi işe başvuracağı ya da basit bir alışveriş kararı bile yoğun onay ihtiyacı doğurabilir.

Terk edilme veya yalnız bırakılma korkusu belirgindir. Kişi yakın olduğu insanı kaybetmemek için aşırı uyumlu davranabilir, itiraz etmekte zorlanabilir, öfkesini bastırabilir, kendi değerlerinden ödün verebilir. Reddedilme ihtimali bile yoğun kaygı yaratabilir.

Bir ilişki bittiğinde kişi kendini çok çaresiz hissedebilir ve hemen başka bir bağ arayışına girebilir. Bu bağ romantik bir ilişki olabileceği gibi aile, arkadaş, terapist, otorite figürü ya da koruyucu algılanan herhangi bir kişi de aynı işlevi görebilir.

Bağımlı kişilik örüntüsünde temel korku çoğu zaman şudur. "Tek başıma yapamam. Beni koruyacak biri olmazsa baş edemem."

Bu örüntüde kişi çoğu zaman kendisini güçsüz, yetersiz, dayanıksız ve kendi başına karar veremeyecek biri gibi görür. Dünyayı zor, karmaşık ve tehlikeli bir yer olarak algılar. Diğer insanları ise güçlü, koruyucu, yönlendirici ve güven verici kişiler olarak görme eğilimindedir.

Bu üçlü bakış doğal olarak şu stratejiyi üretir. "Güçlü birinin kanatları altında kalırsam güvende olurum." Kısa vadede bu strateji kaygıyı azaltabilir. Uzun vadede ise kişinin otonomi becerilerinin gelişmesini engeller.

Bağımlı kişilikte bazı beceriler fazla gelişmiştir. Uyum sağlama, karşıdakinin ihtiyacını sezme, ilişkiyi sürdürme, memnun etme. Bazı beceriler ise az gelişmiştir. Kendi kararını verme, sınır koyma, yalnız kalabilme, risk alma, sorumluluk üstlenme ve ayrışma.

Genetik yatkınlık, mizaç ve aile ortamı birlikte rol oynayabilir. Bazı çocuklar daha kaygılı, daha hassas ya da daha ilişki odaklı olabilir. Bu yapı, aşırı koruyucu, otoriter, çocuğun yerine karar veren ya da kendi başına denemelerini desteklemeyen aile tutumlarıyla birleşirse bağımlı örüntü güçlenebilir.

"Sen yapamazsın", "yanlış yaparsın", "benim dediğimi yaparsan güvende olursun" mesajları çocuğun otonomi duygusunu zayıflatabilir. Koşullu sevgi de önemlidir. Çocuk ancak uyumlu, itaatkar ve beklentileri karşılayan biri olduğunda sevgi görüyorsa, kendi isteğini ifade etmeyi tehlikeli öğrenebilir.

Yine de hiçbir aile tutumu tek başına kesin sonuç üretmez. Aynı ailede büyüyen kardeşlerden biri daha bağımlı, diğeri daha karşıt ya da daha narsistik örüntüler geliştirebilir. Mizaç ile çevre arasındaki etkileşim bu yüzden önemlidir.

Tedavide amaç kişiyi ilişkisiz ve bağımsız bir ada haline getirmek değildir. Amaç, ilişki içinde kalırken kendi kararlarını verebilen, sınır koyabilen, yalnızlıkla baş edebilen ve başkasının onayı olmadan da adım atabilen bir yapı geliştirmektir.

Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi, psikodinamik yaklaşımlar ve kişilerarası odaklı çalışmalar yararlı olabilir. Terapi genellikle güncel krizlerden başlar. Ayrılık, karar verme güçlüğü, terk edilme kaygısı veya depresif belirtiler ele alınır. Sonra daha derin şemalara geçilir.

Terapötik ilişkide de bağımlılık örüntüsü ortaya çıkabilir. Bu nedenle terapistin destekleyici ama kişinin otonomisini artıran bir tutum benimsemesi önemlidir. Her soruya cevap veren bir otorite olmak yerine, kişinin kendi karar kasını güçlendirmek hedeflenir.

Kişi zarar gördüğü ilişkide yalnız kalma korkusuyla kalıyorsa.

Basit kararlar bile yoğun kaygı yaratıyorsa.

Ayrılık sonrası ağır depresyon, panik veya kendine zarar verme riski varsa.

Kendi ihtiyaçları sürekli başkalarının beklentilerine feda ediliyorsa.

Kaygı bozuklukları, depresyon veya panik belirtileri eşlik ediyorsa.