Obsesif Kompulsif Kişilik

Obsesif kompulsif bozukluk, kişinin istemeden gelen rahatsız edici düşünceler, imgeler veya dürtüler yaşaması ve bunların yarattığı sıkıntıyı azaltmak için kompulsiyonlar yapmasıyla karakterizedir. Kişi çoğu zaman bu belirtilerden rahatsızdır. Obsesif kompulsif kişilik ise daha yerleşik bir kişilik örüntüsüdür. Burada temel mesele istenmeyen obsesyonlardan çok düzen, kontrol, mükemmeliyetçilik, kuralcılık, katılık ve esneklik güçlüğüdür. Kişi çoğu zaman bu tarzını gerekli, doğru ve sorumlu görür. Bu iki durum birlikte görülebilir, fakat biri diğerinin aynısı değildir. Bir kişide OKB olup OKKB özellikleri olmayabilir. Bir kişide OKKB özellikleri olup klasik OKB belirtileri hiç bulunmayabilir.

OKB daha çok istemeden gelen düşünceler ve ritüellerle ilgilidir. OKKB daha çok düzen, kontrol, mükemmeliyetçilik ve katı yaşam tarzıyla ilgilidir.

Obsesif kompulsif kişilik örüntüsünde kişi kurallara, ayrıntılara, listelere, planlara ve doğru yönteme aşırı önem verebilir. Bazen işin amacı unutulur, ayrıntılar işin kendisinin önüne geçer. Bir metni bitirmek yerine noktasını, virgülünü ve dipnotunu sonsuza kadar düzeltmek gibi.

Mükemmeliyetçilik verimliliği artırmak yerine engelleyebilir. Kişi işi devretmekte zorlanır, çünkü başkasının aynı titizlikle yapmayacağına inanır. Para konusunda aşırı tutumluluk, eski ve değersiz nesneleri atamama, vicdan ve ahlak alanında katılık, kendine ve çevreye yüksek standartlar koyma görülebilir.

Bu özelliklerin bir kısmı belirli mesleklerde işlevsel olabilir. Cerrahın, pilotun, laboratuvar teknisyeninin ya da akademisyenin ayrıntıya dikkat etmesi değerlidir. Sorun, bu tarzın her bağlamda değişmez hale gelmesi ve ilişkilerde esnekliği yok etmesidir.

Titizlik ve düzen kişiyi destekliyorsa kişilik özelliği düzeyindedir. Fakat kişi rahatlayamıyorsa, işlerini bitiremiyorsa, çevresi sürekli eleştirilmiş hissediyorsa, aile hayatı katı kurallarla yönetiliyorsa, çocuklardan yaşlarına uygun olmayan mükemmellik bekleniyorsa sorun düzeyi artar.

Obsesif kompulsif kişilikte kişi çoğu zaman kendi davranışını "doğru olan bu" diye savunur. Bu yüzden çevreden gelen geri bildirimler kolayca lakaytlık, sorumsuzluk ya da disiplinsizlik gibi algılanabilir. Oysa mesele doğruya önem vermek değil, tek bir doğruya sıkışmaktır.

İşlevsellik de önemli bir ölçüttür. Bir akademisyenin hiçbir makalesini bitirememesi, bir yöneticinin bütün işi kendi üzerine alıp tükenmesi ya da bir ebeveynin ev içinde sürekli hata araması bu örüntünün sorun düzeyine yaklaştığını düşündürür.

Genetik yatkınlık ve mizaç bir ölçüde rol oynayabilir. Bazı insanlar doğuştan daha düzen arayan, daha riskten kaçınan, daha vicdanlı ve daha kontrol odaklı olabilir. Bunun üzerine aile ortamı ve öğrenme süreçleri eklenir.

Katı, kuralcı, hata kabul etmeyen, suçlulukla kontrol eden ya da başarıyı sevgiyle koşullandıran çevrelerde çocuk, ancak kusursuz olursa kabul göreceğine inanabilir. Bazı durumlarda ise kaotik, öngörülemez ya da alkol, öfke ve dürtüsellikle şekillenen aile ortamlarında çocuk kontrolü güvenlik aracı olarak geliştirebilir.

Bilişsel düzeyde temel inanç genellikle şuna benzer. "Hata yaparsam kötü olur. Her şey kontrol altında olmalı. Bir işin tek doğru yolu vardır. Esneklik kaos getirir." Bu inançlar kısa vadede güvenlik hissi verir, uzun vadede hayatı daraltabilir.

Obsesif kompulsif kişilik örüntüsünde değişim, kişinin kendi tarzının hem kazançlarını hem de bedellerini görebilmesiyle başlar. Bu özellik kişiye sorumluluk, başarı ve güvenilirlik kazandırmış olabilir. Aynı zamanda yakınlığı, dinlenmeyi, üretkenliği ve esnekliği azaltmış olabilir.

Psikoterapide amaç düzen duygusunu yok etmek değildir. Amaç, düzenle esneklik arasında yeni bir denge kurmaktır. Kişi "yeterince iyi" kavramını öğrenir, hata toleransını artırır, başkasına iş devretmeyi dener, alternatif doğrulara alan açar ve ilişkilerde sürekli düzeltme yerine temas kurmayı öğrenir.

Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ve psikodinamik yaklaşımlar kullanılabilir. Eşlik eden OKB, depresyon veya kaygı varsa ayrı değerlendirme gerekir. İlaçlar kişilik örüntüsünü doğrudan değiştirmez, fakat eşlik eden klinik durumlarda yararlı olabilir.

Sürekli akıl vermek genellikle çatışmayı artırır. "Sen böylesin" demek yerine "Bu davranış bende şöyle bir etki yaratıyor" demek daha işlevseldir.

Mükemmeliyetçilik işlerin tamamlanmasını engelliyorsa. Aile, iş veya yakın ilişkiler sürekli eleştiri ve kontrol nedeniyle bozuluyorsa. Kişi dinlenemiyor, esneyemiyor veya devredemiyorsa. OKB, depresyon, kaygı ya da tükenmişlik eşlik ediyorsa. Katı kurallar çocuklar veya partner üzerinde yoğun baskı yaratıyorsa.