Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu

Fazla yemek herkeste olur. Tıkınırcasına yemeyi ayıran, belirli bir süre içinde çoğu kişinin benzer koşullarda yiyebileceğinden belirgin ölçüde fazla yemek ve bu sırada yeme davranışı üzerinde kontrol kaybı hissetmektir.

Kişi atağın içinde sanki durdurma düğmesine ulaşamıyormuş gibi hissedebilir. Normalden çok hızlı yiyebilir, aç olmadığı halde yemeye başlayabilir, bedensel rahatsızlık hissedene kadar devam edebilir. Atağın ardından suçluluk, utanç, pişmanlık, çökkünlük ve kendinden nefret etme duyguları görülebilir.

Bu nedenle birçok kişi yalnız yemeyi tercih eder. Başkalarının yanında ne kadar yediğinin görülmesinden utanabilir. Dışarıdan mesele yalnızca kilo gibi görünse de içeride çoğu zaman utanç, kontrol kaybı, duygusal sıkıntı ve kendine yönelik sert eleştiri vardır.

Tıkınırcasına yeme bozukluğunda yineleyici yeme atakları vardır, fakat bulimia nervozada görülen düzenli telafi davranışları, örneğin kusma, laksatif kullanma veya aşırı egzersiz temel özellik değildir. Bu ayrım klinik değerlendirme açısından önemlidir.

Anoreksiya nervozada ise belirgin kilo düşüklüğü, kilo almaktan yoğun korku ve beden algısında bozulma daha ön plandadır. Tıkınırcasına yeme bozukluğunda kilo sorunu sık görülebilir, fakat tanı yalnızca kiloya bakılarak konmaz. Normal kiloda olup bu atakları yaşayan kişiler de olabilir.

Güncel tanısal sistemlerde tıkınırcasına yeme ataklarının belirli bir süre boyunca yineleyici olması, genellikle en az üç ay süreyle haftada ortalama bir kez görülmesi ve belirgin sıkıntı yaratması dikkate alınır. Tanı her zaman uzman değerlendirmesiyle konulmalıdır.

Tıkınırcasına yeme bozukluğu tek bir nedenle açıklanamaz. Genetik yatkınlık, ailede yeme örüntüleri, model alma, beden imajı sorunları, düşük benlik saygısı, akran zorbalığı, ergenlik dönemi hassasiyetleri, stres, depresyon, kaygı ve duygu düzenleme güçlükleri birlikte rol oynayabilir.

Yemek güçlü bir pekiştiricidir. Açlık giderir, haz verir, rahatlatır, bazen uyuşturur. Kişi kendini kötü hissettiğinde yemek kısa vadede duyguyu yatıştırabilir. Fakat atağın ardından suçluluk ve utanç artarsa döngü yeniden başlar. Kişi kötü hisseder, rahatlamak için yer, yediği için yeniden kötü hisseder.

Katı diyetler de döngüyü güçlendirebilir. Uzun süre aç kalmak, öğün atlamak, çok düşük kalorili diyetler yapmak veya kendine sert yasaklar koymak bedensel ve psikolojik açlığı artırabilir. Bu da bir sonraki atak için zemin hazırlayabilir.

Tıkınırcasına yeme bozukluğunda ilk hedef genellikle hızlı kilo vermek değil, yeme ataklarını ve kontrol kaybı döngüsünü azaltmaktır. Ataklar düzenlenmeden yapılan sert diyetler döngüyü güçlendirebilir.

Döngü çoğu zaman sıkıntı, kısıtlama, atak ve suçluluk sırasıyla ilerler. Kişi stres yaşar veya kendini kötü hisseder. Ardından "yememeliyim" diye kendini kısıtlar. Kısıtlama bedensel açlığı ve zihinsel meşguliyeti artırır. Bir noktada atak gelir. Ataktan sonra suçluluk ve kendini cezalandırma başlar.

Bu cezalandırma bazen yeniden katı diyete dönüşür. Böylece sistem başa sarar. Kişi bunu irade eksikliği gibi yorumladıkça utanç artar. Oysa mesele çoğu zaman iradenin zayıflığı değil, biyoloji, duygu düzenleme, öğrenilmiş davranış, açlık ve kendine sert yaklaşımın birleşimidir.

Bu döngüde yiyeceğin kolay ulaşılabilir olması da önemlidir. Alkol veya madde kullanımından farklı olarak yemek hayatın zorunlu bir parçasıdır. Bu nedenle hedef yemeyi tamamen ortadan kaldırmak değil, yemekle daha düzenli, daha esnek ve daha az cezalandırıcı bir ilişki kurmaktır.

Tedavide ilk adımlardan biri kayıt tutmaktır. Kişi ne zaman, nerede, ne yediğini, atak öncesi hangi duyguyu yaşadığını, ne düşündüğünü ve sonrasında ne olduğunu izler. Kayıt tutmak yargılama için değil, örüntüyü anlamak içindir.

Düzenli öğün yapısı önemlidir. Öğün aralarının çok kısa ya da çok uzun olmaması, günü tamamen aç geçirip akşam kontrol kaybı yaşama riskini azaltabilir. Kişinin yaşam düzenine uygun bir yeme planı oluşturulur. Oturarak yemek, yavaşlamak, ara atıştırmaları fark etmek ve tetikleyici yiyecekleri evde depolama biçimini düzenlemek çalışılabilir.

Bilişsel çalışmalar ise "yersem rahatlarım", "bir kez bozdum, artık devam edeyim", "kendimi kontrol edemiyorsam değersizim" gibi düşüncelerle ilgilenir. Duygu düzenleme, stresle baş etme, kişilerarası sorun çözme ve beden imajı çalışmaları tedavinin önemli parçaları olabilir.

Bazı ülkelerde tıkınırcasına yeme bozukluğu için onaylı ilaç seçenekleri vardır, bazı ülkelerde ise bu kullanım farklı düzenlemelere tabidir. Antidepresanlar ya da başka ilaçlar eşlik eden depresyon, kaygı veya dürtü kontrol güçlükleri açısından hekim tarafından değerlendirilebilir.

Fakat bu tablo için mucize bir ilaç beklentisi gerçekçi değildir. Çoğu kişi için kalıcı değişim, yeme düzeni, duygu düzenleme, stres yönetimi, bedenle ilişki ve davranış örüntülerinin birlikte çalışılmasıyla olur. Uygun yöntemlerle sonuç almak mümkündür. Bu durum kişinin kaderi değildir.

Yeme atakları yineleyici hale geldiyse ve kontrol kaybı hissi belirginse.

Atak sonrası yoğun suçluluk, utanç veya kendinden nefret etme duygusu oluşuyorsa.

Kişi yalnız yemeye, saklamaya veya sosyal ortamlardan kaçınmaya başladıysa.

Katı diyetler ve yeme atakları arasında gidip gelen bir döngü varsa.

Depresyon, kaygı, beden imajı sorunu veya kendine zarar verme düşünceleri eşlik ediyorsa.