Kişilik Sorunları

Klinik sınıflandırmalarda kişilik bozukluğu terimi kullanılır. Fakat gündelik dilde "kişiliği bozuk" ifadesi son derece damgalayıcıdır. İnsan kişiliği bozuk bir makine parçası değildir. Kişilik, insanın kendisini, diğerlerini ve dünyayı algılama biçimiyle, duygu düzenleme tarzıyla, ilişki kurma yollarıyla ve davranış örüntüleriyle ilgilidir.

Bu yüzden psikoeğitim dilinde kişilik sorunu ya da kişilik örüntüsü demek çoğu zaman daha insani ve daha açıklayıcıdır. Sorun kelimesi, bir kişiyi tümüyle etiketlemek yerine, belirli örüntülerin kişide ya da çevresinde sıkıntı yarattığını anlatır.

Burada amaç "sen busun" demek değildir. Amaç, "bazı durumlarda tekrar eden bir örüntü var ve bu örüntü senin hayatını zorlaştırıyor olabilir" diyebilmektir.

Hepimiz zaman zaman kuşkucu, öfkeli, çekingen, dikkat çekmek isteyen, mükemmeliyetçi, bağımlı, mesafeli veya dürtüsel olabiliriz. Bunların tek başına görülmesi kişilik sorunu anlamına gelmez. İnsan davranışı bağlama göre değişir.

Kişilik sorunu dediğimizde duygu, düşünce, davranış, dürtü kontrolü ve kişilerarası ilişkiler alanında ortalamadan belirgin biçimde farklı, katı, yaygın ve uzun süreli örüntüler görürüz. Bu örüntüler farklı ortamlarda tekrar eder; tek bir güne ya da kriz dönemine özgü değildir.

Örneğin titizlik ameliyathanede uyumsal olabilir, fakat evin her köşesinde ameliyathane titizliği beklemek ilişkileri bozabilir. Hiç tanımadığınız birine karşı temkinli olmak sağlıklıdır, fakat yıllardır tanıdığınız herkesin size zarar vereceğinden kuşkulanmak hayatı daraltabilir.

Bir davranışı anlamak için davranışın kendisi kadar, hangi ortamda, ne sıklıkta, ne kadar yoğunlukta ve hangi sonuçlarla ortaya çıktığına bakmak gerekir.

Birincisi yaygınlıktır. Örüntü işte de evde de, ailede de arkadaşlıkta da, romantik ilişkide de otoriteyle ilişkide de kendini gösterebilir. İkincisi katılıktır. Kişi farklı durumlarda esneyebilmekte zorlanır.

Üçüncüsü sürekliliktir. Kişilik sorunları genellikle ergenlikte ya da erken yetişkinlikte belirginleşir. Kişi bir sabah kalkıp birden kişilik sorunu yaşamaya başlamaz. Çoğu zaman "kendimi bildim bileli böyleyim" ya da "çevrem beni hep böyle tanır" ifadesi duyulur.

Dördüncüsü sıkıntı ve işlev kaybıdır. Bazı kişiler kendi durumlarından rahatsızdır. Bazıları ise kendilerinde sorun görmez, ama çevreyle ilişkileri, iş yaşamı, aile düzeni veya yakın ilişkileri sürekli çatışmalı hale gelir.

Tanı adları klinisyenler için bir tür kısa yol sağlar. Depresyon, bipolar bozukluk, obsesif kompulsif kişilik özellikleri ya da çekingen kişilik örüntüsü dediğimizde bazı ortak özellikleri anlatmış oluruz. Fakat hiçbir tanı insanın tamamı değildir.

Aynı tanı başlığı altında birbirinden çok farklı insanlar bulunabilir. Bir ölçüt kümesinin farklı kombinasyonları, farklı şiddet düzeyleri, farklı yaşam öyküleri ve farklı güçlü yanları vardır. Bu nedenle tanılar insanı dar bir kutuya hapsetmek için değil, daha iyi anlamak ve daha uygun yardım planı kurmak için kullanılmalıdır.

Çağdaş yaklaşımlar da giderek daha boyutsal düşünmeye yöneliyor. Kişilik örüntülerini kategorilerle birlikte şiddet, işlevsellik, kendilik algısı, ilişki kurma kapasitesi ve belirgin özellik alanlarıyla değerlendirmek daha sağlıklı bir çerçeve sunar.

Kişilik örüntüleri biyolojik yatkınlık, mizaç, aile ortamı, erken bağlanma deneyimleri, bakım veren tutumları, travmalar, ihmal, model alma, kültürel bağlam ve yaşam olaylarının birleşimiyle şekillenir. Bazı insanlar doğuştan daha hassas, daha dürtüsel, daha çekingen ya da daha duygusal olabilir.

Fakat mizaç tek başına kader değildir. Çocuklukta alınan mesajlar, bakım verenlerin duygulara nasıl yanıt verdiği, hataya ne kadar izin verildiği, sınırların nasıl konulduğu, sevgi ve güvenin nasıl verildiği kişiliğin gelişiminde büyük rol oynar.

Güncel çevre de önemlidir. Bir kişinin özellikleri belirli bir işte sorun yaratmazken başka bir işte zorlayıcı olabilir. Daha mesafeli ve yalnız çalışmayı seven biri uzaktan yapılan bireysel bir işte işlevsel olabilir, fakat yoğun sosyal performans gerektiren bir rolde zorlanabilir.

Kişilik sorunlarında hızlı ve yüzeysel çözümler genellikle yeterli olmaz. Çünkü burada kişinin kendisini, insanları ve dünyayı nasıl gördüğüyle ilgili daha derin şemalar söz konusudur; bu şemalar anlık düşüncelerin ötesine uzanır. Bu nedenle tedavi çoğu zaman daha uzun süreli psikoterapi gerektirir.

Şema terapi, diyalektik davranışçı terapi, mentalizasyon temelli terapi, psikodinamik terapiler ve kişilik sorunlarına uyarlanmış bilişsel davranışçı yaklaşımlar bu alanda kullanılan yöntemler arasındadır. Hangi yöntemin uygun olduğu kişinin örüntüsüne, risk düzeyine, eşlik eden sorunlara ve hedeflerine göre değerlendirilir.

İlaçlar kişilik örüntüsünün kendisini doğrudan ortadan kaldıran bir çözüm değildir. Fakat depresyon, kaygı, öfke patlamaları, dürtüsellik, uyku sorunları veya başka eşlik eden klinik durumlar varsa psikiyatri değerlendirmesiyle kullanılabilir. Asıl değişim çoğu zaman ilişkisel, bilişsel, duygusal ve davranışsal örüntüler üzerinde sabırlı çalışmayla gelişir.

İlişkilerde benzer çatışmalar sürekli tekrar ediyorsa. Duygu düzenleme güçlüğü, öfke, terk edilme korkusu, aşırı kuşku veya katı mükemmeliyetçilik hayatı zorluyorsa. Kişi kendi örüntülerinden rahatsız olsa da bunları değiştiremiyorsa. Aile, iş, arkadaşlık veya romantik ilişkiler ciddi biçimde etkileniyorsa. Kendine zarar verme, yoğun dürtüsellik, madde kullanımı veya ciddi krizler varsa kapsamlı bir uzmana başvurmak gerekir.