Ruh Sağlığı Sözlüğü

Ruh sağlığı kavramları güçlüdür. Doğru kullanıldığında kişiye yön verir. Yanlış kullanıldığında ise etiketler, korkutur ya da ilişkileri daraltır. Bu nedenle bu sözlükteki her kavram, tanı koymak için değil, okuduğunuz kitapçıkları daha iyi anlamak için kullanılmalıdır.

Bir kavram size tanıdık geliyorsa, hemen kendinize ya da bir başkasına uygulamak yerine şu soruyu sorun. Bu kavram hangi bağlamda, hangi süre ve yoğunlukta anlam kazanıyor?

Belirti: Kişinin kendi yaşadığı ve ifade ettiği yakınmadır. Üzüntü, korku, çarpıntı, uykusuzluk, dikkat dağınıklığı, bedensel gerginlik gibi deneyimler belirti olabilir.

Bulgu: Dışarıdan gözlenebilen işarettir. Durgunluk, huzursuzluk, konuşmada yavaşlama, kaçınma, bakımda azalma ya da davranışsal değişiklikler bulgu olabilir.

Tanı: Belirti ve bulguların belirli ölçütler, süre, şiddet, işlevsellik, ayırıcı tanı ve klinik değerlendirme içinde adlandırılmasıdır. Tanı, kişinin tamamı değildir.

İşlevsellik: Kişinin iş, okul, aile, ilişki, sosyal yaşam, bedensel bakım ve günlük sorumluluklarını sürdürebilme düzeyidir. Ruhsal sorunları değerlendirirken en önemli alanlardan biridir.

İçgörü: Kişinin yaşadığı durumun bir sorun olabileceğini fark edebilme kapasitesidir. Bazı sorunlarda içgörü yüksek, bazı sorunlarda düşük olabilir.

Kaçınma: Kişinin kaygı duyduğu durumdan uzak durmasıdır. Kısa vadede rahatlatır, uzun vadede korkunun sürmesine yol açabilir.

Güvenlik davranışı: Kişinin korktuğu sonucun olmaması için yaptığı ama uzun vadede kaygıyı sürdürebilen davranışlardır. Sürekli nabız ölçmek, tekrar tekrar güvence istemek, yalnız çıkmamak veya aşırı kontrol etmek buna örnek olabilir.

Maruz bırakma: Kişinin kaçındığı durumlara güvenli, kademeli ve yapılandırılmış biçimde yaklaşmasını sağlayan terapötik yöntemdir. Kişiyi hazırlıksız biçimde korkutmak değildir.

Felaketleştirme: Bir belirti, olay ya da olasılığı en kötü sonuçla yorumlama eğilimidir. "Kalbim hızlı atıyor, kesin kalp krizi geçireceğim" gibi.

Otomatik düşünce: Bir olay karşısında zihinden hızla geçen, çoğu zaman fark edilmeden duyguyu etkileyen düşüncedir.

Bilişsel çarpıtma: Düşünmenin sistematik biçimde yanlı hale gelmesidir. Hep ya da hiç düşünme, zihin okuma, felaketleştirme, aşırı genelleme ve seçici dikkat örnek verilebilir.

Şema: Kişinin kendisi, diğer insanlar ve dünya hakkında uzun süreli temel inanç örüntüleridir. "Ben yetersizim", "İnsanlar güvenilmezdir", "Dünya tehlikelidir" gibi.

Duygu düzenleme: Kişinin yoğun duyguları fark etme, adlandırma, taşıma ve davranışlarını bu duygulara rağmen düzenleyebilme becerisidir.

Validasyon: Bir kişinin duygusunu ve deneyimini anlamaya çalışmak ve ona görüldüğünü hissettirmektir. Onaylamakla aynı şey değildir.

Psikoeğitim: Kişinin yaşadığı durum hakkında güvenilir bilgi edinmesini sağlayan açıklayıcı çalışmadır. Tedavinin bir parçası olabilir ama tek başına tedavi değildir.

Psikoterapi: Eğitimli bir uzmanla yürütülen, duygu, düşünce, davranış ve ilişki örüntülerini anlamaya ve değiştirmeye yönelik profesyonel süreçtir.

Psikiyatri: Ruhsal bozuklukların tıbbi değerlendirmesi, tanısı ve gerektiğinde ilaç tedavisiyle ilgilenen tıp uzmanlığıdır.

Komorbidite: Bir kişide birden fazla ruhsal ya da bedensel sorunun birlikte bulunmasıdır. Örneğin depresyon ve kaygının birlikte görülmesi gibi.

Remisyon: Belirtilerin belirgin biçimde azalması ya da kaybolması durumudur.

Relaps: Düzelmiş ya da azalmış belirtilerin yeniden belirginleşmesidir.

Bu sözlükteki kavramları başkalarını tanımlamak için aceleyle kullanmayın. "Sen narsistsin", "sen borderline'sın", "sen obsesifsin" gibi ifadeler çoğu zaman ilişkiyi iyileştirmez. Bunun yerine etki ve ihtiyaç dili daha faydalıdır. "Bu davranış beni yoruyor", "bu durumda kendimi güvende hissetmiyorum", "bu konuyu birlikte bir uzmana danışarak ele almamız iyi olur" gibi.